Matendo ya aliyefariki yamekwisha, lakini yale ambayo familia na marafiki zake wanamfanyia bado yanamfikia. Haya ndiyo majukumu ambayo warithi wanapaswa kuyamaliza kwanza, na matendo ya mustahabu ambayo mtu yeyote anaweza kuyatoa kama zawadi.
Mwongozo huu unatokana na vyanzo vya Kishia (Jaʿfari). Mengi ya matendo haya — dua na kumwombea maghfira, sadaka, Qur'ani, kulipa madeni, na Hija kwa niaba ya mtu — yanapendekezwa pia na wanazuoni wa Kisunni. Pale madhehebu yanapotofautiana, fuata mwanachuoni wako au marjaa wako mwenyewe.
Nenda kwenye sehemu
Kwanza: anachodaiwa
Wajibu kwa warithiقَضَاءُ الصَّلَاةِ وَالصِّيَام
Swala na saumu zilizompita: wajibu, si zawadi
Hili si la hiari. Kwa mujibu wa fatwa za Sayyid al-Sistani, mtoto mkubwa wa kiume lazima alipe swala za wajibu zilizompita baba yake, au amwajiri mtu kuziswali, kwa masharti yaliyo katika fatwa hizo. Saumu za Ramadhani zilizompita baba pia zinapaswa kulipwa na mtoto mkubwa wa kiume, kama tahadhari ya wajibu. Kwa swala zilizompita mama, jambo hili ni mustahabu, si wajibu. Wasiliana na marjaa wako mwenyewe, kwani fatwa hutofautiana.
Tafuta kilichompita. Uliza familia, na uangalie wasia.
Mtoto mkubwa wa kiume anaweza kuziswali na kuzifunga mwenyewe, au kumwajiri mtu mwenye sifa.
Ikiwa maiti aliacha wasia wa kumwajiri mtu na kulipia kutoka kwenye mali yake, mtoto wa kiume anaondolewa wajibu huo.
Watoto wengine na ndugu pia wanaweza kumswalia na kumfungia saumu kama zawadi ya mustahabu.
Madeni, khumsi, zaka, radd al-mazalim na hija ya wajibu ambayo haikutekelezwa lazima vilipwe kutoka kwenye mali kabla ya kitu chochote kugawanywa, kuwe na wasia au kusiwe nao. Imam al-Baqir (a.s.) alionya kwamba mtoto aliyekuwa mwema maishani lakini halipi madeni ya mzazi wake baada ya kufariki huandikwa kuwa mwenye kuwaasi wazazi. Mtoto aliyekuwa mwasi lakini akalipa madeni na kumwombea maghfira huandikwa kuwa mtiifu kwa wazazi.
Orodhesha kila deni: mikopo, bili ambazo hazijalipwa, ahadi, na pesa alizoshikilia kama amana.
Angalia kama alikuwa anadaiwa khumsi au zaka. Uliza ofisi ya marjaa wako ikiwa huna uhakika.
Yalipe haya kutoka kwenye mali kwanza, kabla warithi hawajaigawanya.
Ikiwa mali haitoshi, wanafamilia wanaweza kulipa kutoka kwenye pesa zao wenyewe kama hisani.
Kutekeleza wasia halali wa maiti ni amana, si fadhila. Wasia unaweza kuelekeza hadi theluthi moja ya mali. Chochote kinachozidi theluthi moja kinahitaji ridhaa ya wazi ya warithi. Msimamizi wa wasia (wasi) lazima awe mwaminifu na asipuuze jukumu hilo.
Utafute na usome wasia mapema, kabla mali haijagawanywa.
Lipa madeni na haki za kidini kwanza, kisha tekeleza wasia kutoka kwenye kiasi kisichozidi theluthi moja.
Tekeleza haraka maombi yake ya kheri: swala, saumu, sadaka au majlis aliyoiomba.
Ikiwa wasia unaomba zaidi ya theluthi moja, warithi ndio wanaoamua kuhusu kiasi kinachozidi.
Karibu kila tendo jema linaweza kufanywa kwa ajili ya mtu aliyefariki, na thawabu zake humfikia. Imam al-Sadiq (a.s.) alisema kwamba swala, saumu, hija, sadaka, matendo mema na dua humwingilia maiti kaburini, na thawabu huandikwa kwa mtendaji na kwa maiti pia. Hupotezi chochote kwa kutoa. Shaykh al-Saduq anaongeza kwamba maiti hujulishwa yale yanayofanywa kwa ajili yake.
Tia nia rahisi kabla ya tendo: “Ninafanya hili kwa ajili ya Allah, na ninamtunukia [jina] thawabu zake.”
Unaweza kuwatunukia watu zaidi ya mmoja tendo moja. Imam al-Sadiq (a.s.) aliruhusu kuwajumuisha watu wawili katika swala moja ya rakaa mbili.
Kidogo na cha kudumu ni bora kuliko kingi cha nadra. Zawadi fupi ya kila siku ni zawadi ya kweli.
Dua na istighfar ni zawadi rahisi zaidi, na unaweza kuzitoa popote, wakati wowote. Imam al-Sadiq (a.s.) alisema kwamba maiti hufurahia rehema na maghfira anayoombewa, kama vile mtu aliye hai anavyofurahia zawadi. Pia alisema kwamba dhiki ya kaburini inaweza kuondolewa kwa sababu ya dua ya ndugu yake, na maiti huambiwa ni nani aliyeituma.
Litaje jina lake katika dua yako baada ya kila swala ya kila siku.
Tumia dua ya Qur'ani: Rabbighfir li wa li-walidayya wa lil-mu'minin (14:41).
Mwombee katika qunut au katika sijda, ambapo dua iko karibu kukubaliwa.
Kusoma Qur'ani na kumtunukia maiti thawabu zake ni mojawapo ya matendo ya mustahabu kwa ajili ya maiti katika fatwa za Sayyid al-Sistani. Sura yoyote au kiasi chochote kinahesabika. Surat Yasin, al-Mulk, al-Fatiha, al-Ikhlas na al-Qadr ndizo ambazo familia husoma mara nyingi zaidi, nyumbani au kaburini. Familia pia inaweza kushirikiana kusoma Qur'ani nzima (khitma).
Shirikianeni katika khitma: mpe kila mwanafamilia au rafiki juzuu moja (sehemu 30 kwa jumla) na mkubaliane tarehe ya kumaliza, kama siku ya saba au ya arobaini. Mgawanyo huu ni njia ya kivitendo ya familia, si riwaya maalum.
Soma Surat Yasin au al-Mulk na umtunukie thawabu zake, nyumbani au kaburini.
Kifupi na mara kwa mara ni sawa: al-Fatiha mara moja na al-Ikhlas mara tatu huchukua chini ya dakika mbili.
Malizia kwa salawat na useme: “Ewe Allah, mfikishie [jina] thawabu za hili.”
Wakati wa mazishi, na kila unapozuru baadaye, ni mustahabu kuweka mkono wako juu ya kaburi na kusoma Surat al-Qadr (Inna anzalnahu) mara saba. Imam al-Rida (a.s.) alisema kwamba atakayefanya hivi kwenye kaburi la muumini atakuwa salama Siku ya Hofu Kuu. Sayyid al-Sistani analitaja miongoni mwa matendo ya mustahabu baada ya mazishi, likifuatiwa na kumwombea maiti maghfira.
Elekea qibla ukiweza.
Weka mkono wako juu ya kaburi huku vidole vimetanuliwa na kubonyezwa ndani ya udongo.
Usiku wa kwanza kaburini ndio mgumu zaidi kwa maiti. Ni mustahabu kumswalia rakaa mbili usiku unaofuata mazishi. Swala hii pia huitwa Salat al-Hadiyya, swala ya zawadi. Mtu yeyote anaweza kuiswali, na watu wengi wanaweza kuiswali kwa ajili ya mtu mmoja. Ukurasa wetu kamili wa hatua kwa hatua uko islamicsouls.com/wahsha.
Wakati: wakati wowote usiku wa kwanza baada ya mazishi; bora mapema usiku baada ya 'isha. Ikiwa mazishi yamechelewa, subiri usiku unaofuata mazishi.
Rakaa ya 1: al-Hamd, kisha Ayat al-Kursi mara moja.
Rakaa ya 2: al-Hamd, kisha Surat al-Qadr mara kumi.
Baada ya salamu: soma salawat, kisha mwombe Allah apeleke thawabu zake kaburini kwa [jina, mtoto wa jina la baba].
Njia nyingine iliyopokelewa: al-Hamd na al-Ikhlas mara mbili katika rakaa ya 1; al-Hamd na al-Takathur mara kumi katika rakaa ya 2.
Shaykh Abbas Qummi ameandika maneno ya Mtume (s.a.w.w.) kwamba hakuna saa iliyo ngumu zaidi kwa maiti kuliko usiku wa kwanza kaburini. Anashauri kwamba ikiwa huwezi kuswali Salat al-Wahsha, utoe sadaka kwa ajili yake usiku huo. Bila shaka, unaweza kufanya yote mawili.
Tenga kiasi chochote usiku wa mazishi na ukinuie kwa ajili ya maiti.
Mpe mtu mwenye shida, au taasisi ya sadaka inayoaminika, usiku huo au asubuhi inayofuata.
Chakula, maji au mavazi yanayotolewa kwa jina lake pia yanahesabika.
Sadaka ni miongoni mwa matendo ambayo Maimamu (a.s.) waliyataja kuwa yanamfikia maiti. Mtu mmoja alimwambia Imam al-Sadiq (a.s.) kwamba alitaka kufanya hija na kutoa sadaka kwa ajili ya baba yake aliyefariki; Imam alimwambia afanye hivyo, kwa sababu baba yake atapata thawabu. Toa unachoweza, wakati unaoweza. Haihitaji kuwa kubwa.
Toa kiasi kidogo mara kwa mara, kwa mfano kila Alhamisi usiku.
Wachague kwanza watu wa karibu na maiti: ndugu wenye shida, majirani au mayatima aliowajua.
Toa kwa heshima: chakula kizuri, nguo mpya, si mabaki.
Usimwambie mtu ukipenda. Sadaka ya siri bado ni zawadi.
Sadaka jariya ni sadaka inayoendelea kufanya kazi baada ya kutolewa. Imam al-Sadiq (a.s.) alisema kwamba sadaka inayoendelea ni miongoni mwa mambo machache ambayo thawabu zake humfuata mtu baada ya kufariki. Wanafamilia wanaweza kuanzisha sadaka hiyo kwa jina la maiti, ili wema uendelee kutiririka kwa miaka mingi.
Maji: gharimia kisima, pampu ya maji au kituo cha maji ya kunywa.
Msikiti au husayniyya: changia ujenzi, ukarabati, mazulia au taa.
Nakala za Qur'ani: weka misahafu msikitini, shuleni au hospitalini.
Elimu: saidia shule, mwalimu, au ada za mwanafunzi.
Mayatima: mgharimie yatima chakula, mavazi na masomo.
Tumia taasisi ya sadaka inayoaminika na inayowajibika, na weka kumbukumbu ya kilichotolewa.
Alhamisi usiku (usiku wa kuamkia Ijumaa) una nafasi maalum katika kuwakumbuka maiti. Riwaya katika Mustadrak al-Wasa'il inaeleza roho za waumini zikija karibu na nyumba zao na kuziomba familia zao sadaka na rehema. Mtume (s.a.w.w.) alikuwa akienda al-Baqi' kila Alhamisi jioni na kuwasalimia watu wa makaburini.
Fanya Alhamisi usiku kuwa wakati maalum wa familia yako kwa ajili ya maiti.
Soma al-Fatiha, Yasin au salawat na umtunukie thawabu zake.
Kuzuru makaburi ni mustahabu, na maiti hufarijika kwa hilo. Alhamisi inapendekezwa sana, ingawa siku yoyote inafaa. Bibi Fatima (a.s.) alikuwa akizuru makaburi ya mashahidi siku za Jumatatu, Alhamisi na Ijumaa. Sayyid al-Sistani pia anapendekeza kuzuru makaburi ya baba na mama.
Wasalimie unapoingia: “Amani iwe juu yenu enyi wakazi wa nyumba hizi, miongoni mwa waumini na Waislamu. Allah awarehemu waliotangulia na watakaokuja baadaye. Nasi tutajiunga nanyi, In shaa Allah.”
Elekea qibla, weka mkono wako juu ya kaburi, na usome Surat al-Qadr mara saba.
Ongeza al-Fatiha, al-Ikhlas, al-Falaq, al-Nas na Ayat al-Kursi ukipenda.
Mwombee dua, kisha omba kwa ajili ya mahitaji yako mwenyewe.
Weka kaburi safi na la heshima. Usikanyage makaburi.
Unaweza kuswali swala za mustahabu (nafila) kwa niaba ya mtu aliyefariki. Imam al-Sadiq (a.s.) alithibitisha hili, na akasema kwamba mtoto anayewaswalia wazazi wake baada ya kufariki kwao ni mojawapo ya matendo yanayowafuata. Hili ni tofauti na swala za wajibu zilizompita zinazoelezwa hapa chini.
Swali rakaa mbili kwa nia ya kumtunukia maiti.
Unaweza kumjumuisha zaidi ya mtu mmoja katika rakaa mbili hizo hizo.
Wakati mzuri ni kati ya maghrib na 'isha, au usiku.
Duas.org imeandika swala ya rakaa mbili ya kuwaombea wazazi maghfira, inayoswaliwa kati ya maghrib na 'isha. Inatumia dua za Qur'ani yenyewe kwa ajili ya wazazi. Iswali kwa ajili ya baba au mama aliyefariki, au kwa ajili ya wote wawili.
Rakaa ya 1: al-Hamd, kisha mara kumi: Rabbighfir li wa li-walidayya wa lil-mu'minina yawma yaqumul-hisab (14:41).
Rakaa ya 2: al-Hamd, kisha mara kumi: Rabbighfir li wa li-walidayya wa li-man dakhala baytiya mu'minan wa lil-mu'minina wal-mu'minat (71:28).
Katika sijda, mara kumi: Rabbir-hamhuma kama rabbayani saghira (17:24).
Mtoto anayefanya hija kwa ajili ya wazazi wake baada ya kufariki kwao ametajwa na Imam al-Sadiq (a.s.) miongoni mwa matendo yanayomfuata mtu, na aliruhusu kuwashirikisha katika hija ya mtu. Sayyid al-Sistani anaelekeza kwamba hija kwa niaba ya maiti ni sahihi, iwe kwa malipo au bila malipo, ya wajibu au ya mustahabu. Tawafu pia inaweza kufanywa kwa niaba ya maiti.
Hija au 'umra ya mustahabu: unaweza kuifanya yote kwa niaba yake, au kumshirikisha katika thawabu zake.
Tawafu: ukiwa Makka, unaweza kufanya tawafu za ziada kwa niaba yake.
Baada ya ihram, Imam al-Sadiq (a.s.) alifundisha dua ya kumwomba Allah ampe yule unayemfanyia safari thawabu za kila taabu ya safari.
Ikiwa maiti bado alikuwa anadaiwa hija yake ya wajibu (Hajjat al-Islam), hilo ni deni, si zawadi. Tazama “Lipa madeni yake na haki zake za kidini” hapa chini.
Kuzuru haram za Mtume (s.a.w.w.) na Maimamu (a.s.), hasa Imam al-Husayn (a.s.), kuna thawabu kubwa, na unaweza kufanya hivyo kwa niaba ya mtu aliyefariki. Sayyid al-Sistani anaitaja ziyara miongoni mwa matendo ya mustahabu yanayoweza kufanywa kwa ajili ya wengine, walio hai au waliofariki. Kusoma Ziyarat 'Ashura kwa ajili ya maiti pia kunamnufaisha.
Ukisafiri kwenda Karbala, Najaf, Mashhad au haram nyingine, fanya ziyara kwa jina lake.
Ukiwa nyumbani, soma Ziyarat 'Ashura au Ziyarat Warith na umtunukie thawabu zake.
Unaweza pia kumwomba mtu anayesafiri kwenda ziyara amfanyie ziyara.
Ja'far ibn Abi Talib alipouawa shahidi, Mtume (s.a.w.w.) alimwomba Bibi Fatima (a.s.) aandae chakula kwa ajili ya familia yake kwa siku tatu. Imam al-Sadiq (a.s.) alisema hili likawa ndiyo desturi: majirani huwapikia waliofiwa kwa siku tatu. Sayyid al-Sistani pia anapendekeza kupeleka chakula kwa siku tatu, na anaeleza kwamba ni makruhu kula nyumbani kwa familia iliyofiwa.
Marafiki na majirani: ipelekeeni familia chakula kwa siku tatu za kwanza.
Watembelee, wape pole, na uwasaidie shughuli na watoto.
Familia: hamhitaji kuwaandalia wageni chakula. Waacheni wengine wawahudumie.
Imam al-Sadiq (a.s.) alisema kwamba mwenendo mwema alioanzisha mtu huendelea kumletea thawabu baada ya kufariki, maadamu wengine wanaufuata. Unaweza kuuweka wema wake hai. Endeleza sadaka aliyokuwa akitoa, vikao alivyokuwa akiandaa, na watu aliokuwa akiwajali. Kuwatendea wema wale aliowapenda pia ni kumheshimu.
Endeleza sadaka yake ya kawaida, au jambo la kheri alilokuwa akiliunga mkono.
Endelea kuandaa majlis au kikao alichokuwa akikiandaa.
Kaa karibu na ndugu zake, marafiki na majirani, na uwatembelee wale aliokuwa akiwatembelea.
Wafundishe watoto na wajukuu wake tabia njema alizokuwa nazo.
Familia nyingi hufanya majlis ya Imam al-Husayn (a.s.) kwa jina la mpendwa wao na kuandaa chakula. Mpangilio wake ni desturi ya jamii. Hata hivyo, sehemu zake ni za mustahabu: kuwakumbuka Ahl al-Bayt (a.s.), kusoma Qur'ani na ziyara, na kuwalisha watu kama sadaka. Imam al-Baqir (a.s.) mwenyewe aliusia katika wasia wake kwamba pesa zitengwe kwa ajili ya vikao vya maombolezo yake huko Mina kwa miaka kumi.
Fanya kwa urahisi: Qur'ani, majlis fupi, Ziyarat 'Ashura na dua kwa ajili ya maiti.
Mtunukie maiti thawabu za kikao.
Walishe wageni na maskini kama sadaka kwa jina lake. Pendelea kuwalisha wenye shida.
Epuka madeni au kujionyesha. Gharama si kipimo cha zawadi.
Vikao vya Fatiha: siku ya 3, ya 7, ya 40 na kila mwaka
Vikao vya siku ya tatu, ya saba na ya arobaini, na vya kumbukumbu ya kila mwaka, ni desturi katika jamii nyingi, si matakwa ya sheria ya dini. Wanazuoni wanaojibu maswali kwenye al-islam.org wanaeleza kwamba siku tatu za kutoa pole ndiyo sunna. Wanavieleza vikao vya siku ya 7, ya 40 na vya kila mwaka kuwa ni mila za desturi. Ni vizuri vinapojazwa kwa Qur'ani, dua na sadaka, na kufanywa kwa kadiri ya uwezo wa familia.
Zichukulie tarehe kama vikumbusho, si sheria. Hakuna kinachopotea ikiwa familia haiwezi kuzifanya.
Jaza kikao kwa matendo ya mustahabu: Qur'ani, al-Fatiha, dua na sadaka.
Panga mwisho wa khitma ya pamoja uangukie mojawapo ya siku hizi.
Yamekusanywa kutoka kwenye vitabu vya hadithi na miongozo iliyochapishwa iliyounganishwa chini ya kila sehemu. Maelezo hutofautiana kati ya wanazuoni — tafadhali fuata marjaa wako. Islamic Souls ni huduma ya kumbukumbu, si mamlaka ya kidini.