اعمال کسی که از دنیا رفته پایان یافته است، اما آنچه خانواده و دوستانش برایش انجام می‌دهند همچنان به او می‌رسد. در اینجا وظایفی که ورثه باید نخست انجام دهند، و اعمال مستحبی که هر کسی می‌تواند به‌عنوان هدیه تقدیم کند، آمده است.
این راهنما بر منابع شیعه (جعفری) تکیه دارد. بیشتر این اعمال — دعا و استغفار، صدقه، قرآن، پرداخت بدهی‌ها و حج به نیابت از دیگری — نزد علمای اهل سنت نیز توصیه شده است. هر جا مذاهب اختلاف دارند، از عالم یا مرجع تقلید خود پیروی کنید.
رفتن به یک بخش
نخست: آنچه بر عهدهٔ اوست
وظیفه‌ای بر عهدهٔ ورثهقَضَاءُ الصَّلَاةِ وَالصِّيَام
نمازها و روزه‌های قضا: وظیفه، نه هدیه
این یکی اختیاری نیست. طبق فتاوای آیت‌الله سیستانی، پسر بزرگ‌تر باید نمازهای واجبِ قضاشدهٔ پدرش را به جا آورد یا کسی را برای آن اجیر کند، با شرایطی که در فتاوا آمده است. روزه‌های قضاشدهٔ ماه رمضانِ پدر نیز بنا بر احتیاط واجب بر عهدهٔ پسر بزرگ‌تر است. قضای نمازهای مادر مستحب است، نه واجب. با مرجع تقلید خود مشورت کنید، زیرا فتاوا متفاوت است.
بفهمید چه چیزهایی قضا شده است. از خانواده بپرسید و وصیت‌نامه را بررسی کنید.
پسر بزرگ‌تر می‌تواند خودش آن نمازها و روزه‌ها را به جا آورد، یا فرد واجد شرایطی را اجیر کند.
اگر میت وصیت کرده باشد کسی را اجیر کنند و هزینه‌اش از دارایی پرداخت شده باشد، تکلیف از پسر ساقط می‌شود.
دیگر فرزندان و خویشاوندان نیز می‌توانند به‌عنوان هدیه‌ای مستحب برایش نماز بخوانند و روزه بگیرند.
بدهی‌ها، خمس، زکات، ردّ مظالم و حج واجبی که به جا آورده نشده، باید پیش از تقسیم ارث از دارایی پرداخت شود، چه وصیتی باشد چه نباشد. امام باقر (ع) هشدار دادند فرزندی که در زندگی نیکوکار بوده ولی پس از مرگ پدر یا مادر بدهی‌شان را نمی‌پردازد، عاق نوشته می‌شود. و فرزندی که عاق بوده ولی بدهی‌ها را می‌پردازد و برایشان استغفار می‌کند، نیکوکار نوشته می‌شود.
همهٔ بدهی‌ها را فهرست کنید: وام‌ها، قبض‌های پرداخت‌نشده، تعهدات و امانت‌هایی که نزد او بوده است.
بررسی کنید آیا خمس یا زکاتی بر عهده‌اش بوده است. اگر مطمئن نیستید، از دفتر مرجع تقلید خود بپرسید.
این‌ها را پیش از آنکه ورثه دارایی را تقسیم کنند، نخست از دارایی بپردازید.
اگر دارایی کافی نباشد، اعضای خانواده می‌توانند از روی احسان از مال خود بپردازند.
اجرای وصیت صحیح میت امانت است، نه لطف. وصیت می‌تواند تا یک‌سوم (ثلث) دارایی را شامل شود. بیش از ثلث، به موافقت صریح ورثه نیاز دارد. وصی باید امین باشد و در انجام این وظیفه کوتاهی نکند.
وصیت‌نامه را زود، پیش از تقسیم ارث، پیدا کنید و بخوانید.
نخست بدهی‌ها و حقوق شرعی را بپردازید، سپس وصیت را تا سقف یک‌سوم (ثلث) اجرا کنید.
به وصیت‌های خیر او بی‌درنگ عمل کنید: نماز، روزه، صدقه یا مجلسی که خواسته بود.
اگر وصیت بیش از یک‌سوم (ثلث) را شامل شود، تصمیم دربارهٔ مقدار اضافه با ورثه است.
تقریباً هر کار نیکی را می‌توان برای کسی که از دنیا رفته انجام داد و ثوابش به او می‌رسد. امام صادق (ع) فرمودند نماز، روزه، حج، صدقه، کار نیک و دعا در قبر بر میت وارد می‌شود و ثوابش هم برای انجام‌دهنده و هم برای میت نوشته می‌شود. با بخشیدن چیزی از دست نمی‌دهید. شیخ صدوق می‌افزاید که میت از آنچه برایش انجام می‌شود آگاه می‌شود.
پیش از عمل، نیتی ساده کنید: «این کار را برای رضای خدا انجام می‌دهم و ثوابش را به [نام] هدیه می‌کنم.»
می‌توانید یک عمل را به بیش از یک نفر هدیه کنید. امام صادق (ع) اجازه دادند در یک نماز دو رکعتی دو نفر را شریک کنید.
اندک و پیوسته بهتر از زیاد و گاه‌به‌گاه است. هدیهٔ کوتاه روزانه، هدیه‌ای واقعی است.
دعا و استغفار آسان‌ترین هدیه‌ها هستند و می‌توانید آن‌ها را هر جا و هر زمان بدهید. امام صادق (ع) فرمودند میت از رحمت و آمرزشی که برایش خواسته می‌شود شاد می‌شود، همان‌گونه که انسان زنده از هدیه شاد می‌شود. همچنین فرمودند گاه سختیِ قبر به سبب دعای برادری برداشته می‌شود و به میت گفته می‌شود چه کسی آن را فرستاده است.
پس از هر نماز روزانه، نامش را در دعای خود بیاورید.
از دعای قرآنی استفاده کنید: «رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ» (ابراهیم 14:41).
در قنوت یا در سجده برایش دعا کنید، که دعا در آن به اجابت نزدیک است.
تلاوت قرآن و هدیهٔ ثواب آن، در فتاوای آیت‌الله سیستانی از اعمال مستحب برای میت است. هر سوره و هر مقدار حساب می‌شود. سوره‌های یس، ملک، حمد، توحید و قدر را خانواده‌ها بیش از همه، در خانه یا بر سر قبر، می‌خوانند. خانواده می‌تواند یک ختم کامل قرآن را نیز میان خود تقسیم کند.
ختم گروهی: به هر عضو خانواده یا دوست یک جزء بدهید (در مجموع 30 جزء) و برای پایان آن تاریخی، مانند روز هفتم یا چهلم، قرار بگذارید. این تقسیم یک روش عملی خانوادگی است، نه برگرفته از روایتی خاص.
سوره یس یا ملک را بخوانید و ثوابش را هدیه کنید، در خانه یا بر سر قبر.
کوتاه و پیوسته کافی است: یک بار سوره حمد و سه بار سوره توحید کمتر از دو دقیقه طول می‌کشد.
با صلوات به پایان ببرید و بگویید: «خدایا، ثواب این را به [نام] برسان.»
هنگام دفن و در هر بار زیارت پس از آن، مستحب است دست بر قبر بگذارید و هفت بار سوره قدر (إنّا أنزلناه) بخوانید. امام رضا (ع) فرمودند هر کس این کار را بر قبر مؤمنی انجام دهد، از فزع اکبر (هراس بزرگ روز قیامت) در امان خواهد بود. آیت‌الله سیستانی این عمل را از مستحبات پس از دفن برشمرده‌اند و پس از آن، استغفار برای میت را.
اگر می‌توانید رو به قبله بنشینید.
دست خود را با انگشتان باز بر قبر بگذارید و در خاک فرو ببرید.
هفت بار سوره قدر بخوانید.
سپس از خداوند بخواهید او را بیامرزد و بر او رحمت آورد.
شب اول قبر سخت‌ترین شب برای میت است. مستحب است در شب پس از دفن، دو رکعت نماز برایش خوانده شود. این نماز «نماز هدیه» نیز نامیده می‌شود. هر کسی می‌تواند آن را بخواند و افراد زیادی می‌توانند آن را برای یک نفر بخوانند. صفحهٔ کامل و گام‌به‌گام ما در islamicsouls.com/wahsha است.
زمان: هر وقتی در شب اول پس از دفن؛ بهتر است اول شب، پس از نماز عشا. اگر دفن به تأخیر افتاد، تا شب پس از دفن صبر کنید.
رکعت اول: سوره حمد، سپس یک‌بار آیة‌الکرسی.
رکعت دوم: سوره حمد، سپس ده بار سوره قدر.
پس از سلام: صلوات بفرستید، سپس از خداوند بخواهید ثواب آن را به قبر [نام، فرزندِ نام پدر] برساند.
روش دیگری که نقل شده: در رکعت اول سوره حمد و دو بار سوره توحید؛ در رکعت دوم سوره حمد و ده بار سوره تکاثر.
شیخ عباس قمی این سخن پیامبر (ص) را نقل می‌کند که هیچ ساعتی بر میت سخت‌تر از شب اول قبر نیست. ایشان توصیه می‌کند اگر نمی‌توانید نماز وحشت بخوانید، در آن شب برایش صدقه بدهید. البته می‌توانید هر دو را انجام دهید.
در شب دفن، هر مبلغی که می‌توانید کنار بگذارید و آن را به نیت میت قرار دهید.
آن را همان شب یا صبح روز بعد به یک نیازمند یا یک مؤسسهٔ خیریهٔ مورد اعتماد بدهید.
غذا، آب یا لباسی که به نام او داده شود نیز حساب می‌شود.
صدقه از جمله اعمالی است که ائمه (ع) فرموده‌اند به میت می‌رسد. مردی به امام صادق (ع) گفت که می‌خواهد برای پدر درگذشته‌اش حج به جا آورد و صدقه بدهد؛ امام به او فرمودند این کار را بکن، زیرا پدرت پاداش می‌گیرد. هر چه می‌توانید، هر زمان که می‌توانید بدهید. لازم نیست زیاد باشد.
مبلغ اندکی را به‌طور منظم بدهید، مثلاً هر شب جمعه.
نخست نزدیکان میت را در نظر بگیرید: خویشاوندان نیازمند، همسایگان یا یتیمانی که می‌شناخت.
با احترام ببخشید: غذای خوب، لباس نو، نه پس‌مانده.
اگر ترجیح می‌دهید به کسی نگویید. صدقهٔ پنهان نیز هدیه است.
صدقهٔ جاریه صدقه‌ای است که پس از دادن، همچنان اثر می‌گذارد. امام صادق (ع) فرمودند صدقهٔ جاریه از معدود چیزهایی است که پاداشش پس از مرگ به دنبال انسان می‌رسد. اعضای خانواده می‌توانند به نام میت صدقهٔ جاریه‌ای بنا کنند تا خیر آن سال‌ها ادامه یابد.
آب: هزینهٔ یک چاه، پمپ آب یا آب‌خوری را تأمین کنید.
مسجد یا حسینیه: در ساخت، تعمیر، فرش یا روشنایی آن سهیم شوید.
قرآن: مصحف‌هایی را در مسجد، مدرسه یا بیمارستان وقف کنید.
علم: از یک مدرسه، یک معلم یا شهریهٔ یک دانش‌آموز حمایت کنید.
یتیمان: هزینهٔ غذا، پوشاک و تحصیل یک یتیم را بر عهده بگیرید.
از مؤسسهٔ خیریهٔ مورد اعتماد و پاسخ‌گو استفاده کنید و آنچه را داده شده ثبت کنید.
شب جمعه در یاد مردگان جایگاه ویژه‌ای دارد. روایتی در مستدرک الوسائل نقل می‌کند که ارواح مؤمنان به خانه‌هایشان نزدیک می‌شوند و از خانواده‌هایشان صدقه و رحمت می‌خواهند. پیامبر (ص) هر پنجشنبه عصر به بقیع می‌رفتند و به اهل قبور سلام می‌کردند.
شب جمعه را زمان ثابت خانواده‌تان برای یاد میت قرار دهید.
زیارت قبور مستحب است و مردگان از آن آرامش می‌یابند. روز پنجشنبه به‌طور گسترده توصیه شده است، هرچند هر روزی خوب است. حضرت فاطمه (س) روزهای دوشنبه، پنجشنبه و جمعه به زیارت قبور شهدا می‌رفتند. آیت‌الله سیستانی زیارت قبر پدر و مادر را نیز مستحب می‌دانند.
هنگام ورود به آنان سلام کنید: «سلام بر اهل این دیار از مؤمنان و مسلمانان. خداوند گذشتگان و آیندگان ما را رحمت کند. ما نیز، اگر خدا بخواهد، به شما خواهیم پیوست.»
رو به قبله، دست بر قبر بگذارید و هفت بار سوره قدر بخوانید.
اگر خواستید، سوره حمد، توحید، فلق، ناس و آیة‌الکرسی را هم بخوانید.
نخست برای او دعا کنید، سپس برای حاجت‌های خودتان.
قبر را تمیز و محترم نگه دارید. روی قبرها راه نروید.
می‌توانید نمازهای مستحب (نافله) را به نیابت از کسی که از دنیا رفته بخوانید. امام صادق (ع) این را تأیید کردند و فرمودند فرزندی که پس از مرگ پدر و مادرش برایشان نماز می‌خواند، از جمله اعمالی است که به دنبال آنان می‌رسد. این جدا از نمازهای واجبِ قضاشده است که در پایین توضیح داده شده است.
دو رکعت نماز به نیت هدیه به میت بخوانید.
می‌توانید بیش از یک نفر را در همان دو رکعت شریک کنید.
در Duas.org نمازی دو رکعتی برای آمرزش پدر و مادر نقل شده که میان نماز مغرب و عشا خوانده می‌شود. در این نماز از دعاهای خود قرآن برای پدر و مادر استفاده می‌شود. آن را برای پدر یا مادرِ درگذشته، یا برای هر دو، بخوانید.
رکعت اول: سوره حمد، سپس ده بار: «رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ» (ابراهیم 14:41).
رکعت دوم: سوره حمد، سپس ده بار: «رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ» (نوح 71:28).
در سجده، ده بار: «رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا» (اسراء 17:24).
امام صادق (ع) حجی را که فرزند پس از مرگ پدر و مادرش برای آنان به جا می‌آورد، از جمله اعمالی شمرده‌اند که به دنبال آنان می‌رسد، و شریک کردن آنان در حج خود را نیز جایز دانسته‌اند. آیت‌الله سیستانی حج نیابتی برای میت را صحیح می‌دانند، با اجرت یا بدون اجرت، واجب یا مستحب. طواف را نیز می‌توان به نیابت از میت انجام داد.
حج یا عمرهٔ مستحب: می‌توانید آن را کاملاً به نیابت از او به جا آورید، یا او را در ثوابش شریک کنید.
طواف: هنگامی که در مکه هستید، می‌توانید به نیابت از او طواف‌های اضافه به جا آورید.
امام صادق (ع) دعایی آموختند که پس از احرام خوانده می‌شود و در آن از خداوند می‌خواهی پاداش هر سختی سفر را به کسی که به نیابت از او می‌روی عطا کند.
اگر حج واجب (حجة‌الاسلام) بر عهدهٔ میت مانده باشد، آن بدهی است نه هدیه. بخش «بدهی‌هایش را بپردازید» را در پایین ببینید.
زیارت حرم‌های پیامبر (ص) و ائمه (ع)، به‌ویژه امام حسین (ع)، ثواب بسیار دارد و می‌توانید آن را به نیابت از کسی که از دنیا رفته انجام دهید. آیت‌الله سیستانی زیارت را از اعمال مستحبی برشمرده‌اند که می‌توان برای دیگران، زنده یا درگذشته، انجام داد. خواندن زیارت عاشورا برای میت نیز به او سود می‌رساند.
اگر به کربلا، نجف، مشهد یا حرم دیگری سفر می‌کنید، به نام او زیارت کنید.
در خانه زیارت عاشورا یا زیارت وارث بخوانید و ثوابش را هدیه کنید.
همچنین می‌توانید از کسی که به زیارت می‌رود بخواهید به نیابت از او زیارت کند.
هنگامی که جعفر بن ابی‌طالب به شهادت رسید، پیامبر (ص) از حضرت فاطمه (س) خواستند سه روز برای خانواده‌اش غذا آماده کند. امام صادق (ع) فرمودند این کار سنت شد: همسایگان سه روز برای خانوادهٔ داغدار غذا می‌پزند. آیت‌الله سیستانی نیز فرستادن غذا را تا سه روز مستحب می‌دانند و یادآور می‌شوند که غذا خوردن در خانهٔ خانوادهٔ داغدار مکروه است.
دوستان و همسایگان: در سه روز نخست برای خانواده غذا بفرستید.
به دیدارشان بروید، تسلیت بگویید و در کارهای روزمره و نگهداری از فرزندان کمک کنید.
خانواده‌ها: لازم نیست از مهمانان پذیرایی کنید. بگذارید دیگران از شما پذیرایی کنند.
امام صادق (ع) فرمودند سنت نیکی که انسان بنا نهاده، تا زمانی که دیگران به آن عمل کنند، پس از مرگ نیز برایش پاداش می‌آورد. شما می‌توانید خیر او را زنده نگه دارید. صدقه‌ای را که می‌داد، مجالسی را که برپا می‌کرد و کسانی را که به آنان رسیدگی می‌کرد ادامه دهید. مهربانی با کسانی که دوستشان داشت نیز مایهٔ احترام به اوست.
صدقهٔ همیشگی‌اش یا کار خیری را که از آن حمایت می‌کرد ادامه دهید.
مجلس یا محفلی را که برپا می‌کرد، همچنان برپا کنید.
با خویشاوندان، دوستان و همسایگانش در ارتباط بمانید و به دیدار کسانی بروید که او به دیدارشان می‌رفت.
عادت‌های نیکی را که داشت به فرزندان و نوه‌هایش بیاموزید.
بسیاری از خانواده‌ها به نام عزیز خود مجلس امام حسین (ع) برپا می‌کنند و اطعام می‌دهند. شکل این مجلس یک رسم محلی است؛ اما اجزای آن مستحب است: یاد اهل‌بیت (ع)، تلاوت قرآن و زیارت، و اطعام مردم به‌عنوان صدقه. امام باقر (ع) خود وصیت کردند که مالی کنار گذاشته شود تا ده سال در منا برایشان مجلس عزا برپا شود.
ساده برگزار کنید: قرآن، مجلسی کوتاه، زیارت عاشورا و دعا برای میت.
ثواب مجلس را به میت هدیه کنید.
به نام او از مهمانان و نیازمندان به‌عنوان صدقه پذیرایی کنید. اطعام نیازمندان را در اولویت قرار دهید.
از بدهکار شدن یا خودنمایی پرهیز کنید. ارزش هدیه به هزینهٔ آن نیست.
مجالس روز سوم، هفتم و چهلم و سالگرد، در بسیاری از جوامع رسم است، نه از الزامات شرعی. علمایی که در al-islam.org پاسخ داده‌اند، یادآور می‌شوند که سه روز تسلیت‌گویی سنت است و مجالس هفتم، چهلم و سالگرد را رسوم مرسوم می‌دانند. این مجالس اگر با قرآن، دعا و صدقه همراه باشند و در حد توان خانواده برگزار شوند، نیکو هستند.
این تاریخ‌ها را یادآور بدانید، نه قانون. اگر خانواده‌ای نتواند آن‌ها را برگزار کند، چیزی از دست نمی‌رود.
مجلس را با اعمال مستحب پر کنید: قرآن، فاتحه، دعا و صدقه.
پایان یک ختم گروهی را با یکی از این روزها هماهنگ کنید.
برگرفته از مجموعه‌های حدیثی و راهنماهای منتشرشده‌ای که زیر هر بخش پیوند داده شده‌اند. جزئیات میان علما متفاوت است — لطفاً از مرجع تقلید خود پیروی کنید. Islamic Souls یک خدمت یادبود است، نه مرجع دینی.